Toen begin 1944
de dreiging van een Geallieerde landing groter werd besloot de Duitse legertop
heel Walcheren tot 'Festung' te verklaren, waardoor dit het zwaarst verdedigde
deel van Zeeland werd. Er werden speciale kustversperringen van mijnen,
granaten, boomstammen en scherpe metalen en betonnen punten geplaatst welke
landingen van boten en het oprukken van tanks moesten verhinderen. De boomstammen
werden vanuit het achterland gehaald waardoor vele bomen werden gekapt.
De duinen, grote delen van de binnenduinrand en zones rond onder andere
de tankgracht werden door de aanleg van uitgestrekte mijnenvelden verboden
gebied zodat landbouw en veeteelt in die gebieden niet meer mogelijk was.
Een deel van de bevolking was door onderstaande strooibiljetten tijdig gewaarschuwd
voordat op 3, 7 en 11 oktober 1944 door geallieerde bommenwerpers werd gestart
met 'Operation Infatuate'. Op 3 oktober 1944 werd door de Geallieerden voor
de eerste keer de dijk bij Westkapelle gebombardeerd en 4 dagen later op
zaterdag 7 oktober 1944 waren de dijken bij Vlissingen het doelwit.
2. VOORZIJDE STROOIBILJET
3. ACHTERZIJDE STROOIBILJET
Op zondag 8
oktober 1944, na een korte kerkdienst, is de nog resterende bevolking van
Koudekerke in de weer geweest om aardappels en andere landbouwgewassen te
redden van het langzaam onderlopende land. Deze werden verzameld en rond
de kerk op de nog enige droge plek van het dorp opgeslagen.
Jan Kesteloo en zijn vrouw Mientje teelden daar ook groenten voor de dorpelingen
die tijdens de watertijd op het dorp bleven. Een groot gedeelte werd namelijk
geëvacueerd.
Na het bombardement van 7 oktober 1944 liep het zeewater geleidelijk door
de grote gaten in de zeewering Walcheren binnen. De talrijke bunkers op
het Walcherse platteland kwamen zo onder water te staan, telefoonverkeer
werd onmogelijk en de artillerie van de Duitsers raakte onbruikbaar. Ook
de bevoorrading van de droogegebleven bunkers bij de duinen werd door het
water bemoeilijkt. De onderstaande linker foto toont de nog deels gecamoufleerde
waterbunker (Duinstraat) met geschilderde ramen en deuren op de betonnen
muren en een houten kap tijdens de inundatie. Krijn Verhage haalde met paard
en wagen drinkwater uit de waterbunker voor de dorpelingen. De bron leverde
ook tijdens de inundatie zoet water.
4. LINKS OP DE FOTO
STAAT DE GECAMOUFLEERDE WATERBUNKER
5. MILITAIREN IN BAKKERSTR. VLISSINGEN
De Duitsers
werden door de inundatie gedwongen hun verdediging terug te trekken naar
de hoger gelegen duingebieden. De bunkers rondom Koudekerke waren door het
water immers onbruikbaar geworden. In de vroege ochtend van 1 november vertrokken
de eerste commando's in landingsvaartuigen richting Vlissingen waar ze om
5:45 uur landden bij de Oranjemolen. Het duurde tot 3 november in de namiddag
voordat Vlissingen met uitzondering van het oostelijk deel bij de haven
bevrijd was. Die bevrijding ging gepaard met zware gevechten en koste veel
mensenlevens. Nog erger ging het er aan toe bij de landing in Westkapelle,
die op 1 november omstreeks 10:00 uur begon. De landingsschepen voeren door
het gat in de dijk en er volgden ongemeen harde gevechten in de duinen richting
Domburg en Dishoek. Er waren hier veel doden en gewonden te betreuren.
In het zicht van de bevrijding hebben Duitse soldaten op 3 november in Dishoek
hun officieren en enkele onderofficieren met een nekschot om het leven gebracht.
De bevrijding van Middelburg volgde op 6 november 1944.
De
villa van huisarts J.J. van der Harst die in 1894 werd gebouwd aan de
Brouwerijstraat, was omringd door een prachtige tuin met veel houtgewas.
De foto hiernaast toont de situatie tijdens de inundatie: De tuin werd verwoest
en na het overlijden van de dokter werd de woning verkocht en werd er een
café- restaurant gevestigd. De sierlijke tuin, ooit de zorg van chauffeur-timmerman
Adriaan Wondergem, is vrijwel geheel verdwenen. In de plaats hiervan kwam
er een geasfalteerd terrein als parkeerplaats voor auto's en werd het pand
verder uitgebreid, waarover hier
meer is te lezen.
6.WOONHUIS VAN DOKTER
VAN DER HARST IN 1945 TIJDENS INUNDATIE
In de nacht van 2 op 3 november 1944
werd Koudekerke door artillerie van Engelse schepen beschoten. De dorpskom
en de Vlissingschestraat hebben hier zwaar onder geleden. Er vielen 14 slachtoffers
en een tiental gebouwen, waaronder de gereformeerde school raakten zwaar
beschadigd. Een van de getroffen gebouwen was De
Brouwerij. Hier hadden de Duitsers granaten en munitie opgeslagen. Waarschijnlijk
was deze opslagplaats het doelwit van de Engelse artillerie beschieting.
Na de aanval was er weinig meer over dan de hoeve die eigendom was van notaris
mr. Pieter Loeff.
7. DE VERWOESTE BROUWERIJ
IN 1947
Op 5 november
bevrijdde het dorp feitelijk zichzelf door de toen nog aanwezige Duitsers
over te dragen aan de Ordedienst die ze afleverden bij de Engelse Commandant
in Zoutelande. Tijdens 'Operation Infatuate' deden de buffalows de kern
Koudekerke zelf niet aan maar werd op 5 november tijdens een verkenningsmissie
wel door de bemanning van een buffalow overnacht bij dokter Van Kooten .
Men reed de volgende dag eerst naar Vlissingen en daarna terug naar Middelburg
alwaar men op relatief weinig verzet stuitte maar desondanks toch nog mannen
verloor toen een buffalow van de A Company 7th/9th Royal Scots bij Toornvliet
op een mijn reed.
8. OP 5
NOVEMBER 1944 BEVRIJDDE KOUDEKERKE ZICHZELF, 6 WEKEN LATER REED DEZE ENGELSE
TANK HET DORP IN.
Uiteindelijk werd mede door een offensief
bij de Sloedam en beschietingen van Vlissingen op 5 november 1944, Walcheren
op 8 november geheel bevrijd. Wat achterbleef na de bevrijding was een desolaat
oorlogslandschap waar een jaar lang het water vrij spel had.
Burgemeester J.L. Dregmans die verbannen was naar Haaren keerde kort hierop
terug in Koudekerke.
9. TERUGKEER BURGEMEESTER DREGMANS
IN KOUDEKERKE
De periode van overstroming na de bevrijding
wordt ook wel 'watertijd' genoemd en duurde één jaar. Slechts
de dorpsring bleef droog. Het dorpsleven ging gelukkig gewoon door en er
werd voor de woning van Van der Harst een haventje aangelegd waardoor het
contact met omringende dorpen gewaarborgd bleef.
In deze periode werd zo goed en zo kwaad als het ging begonnen met de wederopbouw
en herstel van de door het water vernielde woningen. Het zou nog maanden
duren voordat alle ge- evacueerde bewoners konden terug- keren naar hun
woningen en Koude- kerke weer droog was.
10. DE STIJGER VAN 'HET
HAVENTJE' VOOR DE WONING VAN VAN DER HARST
Tijdens 'de watertijd' nam de bevolking van Koudekerke drastisch af tot
enkele honderden zielen. Het grootste deel woonde op het Dorpsplein en een
kleiner deel rond de duinvoet bij Dishoek. Het gemeentehuis fungeerde als
noodhospitaal, de raadszaal deed dienst als ziekenzaal en de kamer van de
burgermeester als verloskamer. De dagelijkse leiding van het noodhospitaal
was in handen van het echtpaar Touw.
In de oorlogsjaren en de watertijd was Jan Anton van Kooten huisarts te
Koudekerke. Hij was net als zijn voorgangers gevestigd in de dokterswoning
aan de Brouwerijstraat 3-5 waar hij in 1942 zelf eigenaar van werd.
Hij was door de inzet voor zijn patiënten (niet alleen op het zuiver
medische maar ook op het sociale vlak), zijn hulp voor betere huisvesting
en betere werkomstandigheden en dergelijke, een gewaardeerde dokter, temeer
omdat acuut oorlogsgevaar nooit een beletsel voor hem vormde om medische
hulp te verlenen. Naar men zegt vetrok hij tegen zijn zin in maart 1945
naar Vlissingen waar hij zich als huisarts vestigde. Vanuit Vlissingen kwam
hij een jaar lang tweemaal per week per boot naar Koudekerke. Medio 1946
droeg hij zijn Koudekerkse praktijk over aan huisarts Louis Sloos.(1)
Meer informatie over de huisartsen van Koudekerke in de periode na 1944
is hier
te lezen.
Bakker Izeboud, die zijn bakkerij in het gedeelte van de voormalige Biggekerksestraat
had (nu Schuttestraat 14) stond tijdens de vloed soms tot zijn knieën
in het water. Tot de oven kwam het water gelukkig niet zodat hij zijn dagelijkse
brood kon blijven bakken. De dorpsbewoners konden zich via smalle steigers
vanaf het Dorpsplein tot het einde van de huidige Schuttestraat, Badhuisstraat
en Brouwerijstraat droog voortbewegen. De steigers waren vervaardigd van
oude kipkarren, planken en spoorstaven van het smalspoor. Door de bunkerbouw
was er een overvloed aan dit materiaal. De steigers liepen maar een enkele
keer onder bij extreem hoge vloed. Aan het einde van de drie straten bevonden
zich geimproviseerde haventjes waarvandaan men naar andere dorpen kon varen.
Naar het zuiden en westen kon men bij gunstig tij met paard en wagen wegkomen.
De Middelburgsestraat stond zelfs bij
laag water anderhalve meter onder water, dit in tegenstelling tot de rest
van het dorp. Bij de springvloed van januari 1945 stond het water zelfs
tot aan de onderzijde van de ramen van het rechtse huis en bleef alleen
het rondje rond de kerk droog.
Het huis links op de foto werd in 1937 gebouwd door A. Hitzert en de woning
rechts werd in 1938/1939 gebouwd. Deze draagt thans de toepasselijke naam
'In 't behouden Huys'.
11. DE MIDDELBURGSESTRAAT
TIJDENS DE WATERTIJD
Deze foto is gemaakt nadat het bombardement
de schoolwoning bij de hervormde
school onder water had gezet. Op dat moment woonde het hoofd van de
school, Adriaan Smit er met zijn familie. Zij staan allen voor het geopende
raam. Adriaan Smit werd in 1926 bij de oprichting van de school aangetrokken
als hoofd en vervulde deze functie tot 1944. Een van zijn drie dochters,
Juul Smit, trouwde met Jan Schipper, dit was een broer van Chris Schipper.
Chris Schipper nam de taak als hoofd van de school na de oorlog in 1946
over en bleef aan tot 1972. Voor meer foto's van de school en een overzicht
van schoolfoto's kijk hier.
12. WOONHUIS BEHORENDE
BIJ DE HERVORMDE SCHOOL
De schade aan boerderijen,
dorpen en het landschap was groot. De bunkers die het land en de duinen
in de oorlogsjaren gedomineerd hadden werden grotendeels geruimd. Een aantal
bleef gespaard en is tegenwoordig nog terug te vinden, onder andere langs
de oude tankgracht ten noorden en oosten van Koudekerke en in de duinstreek.
Voor de nieuwe begraafplaats aan de Biggekerksestraat staat sinds 2011 het
oorlogsmonument alwaar de Koudekerkse slachtoffers uit de Tweede Wereldoorlog
worden herdacht. Bovenop de zuil is een leeuw met het wapen van Koudekerke
afgebeeld. De dorpsraad heeft zich in 2010 en 2011 ingezet voor de restauratie
van het in slechte staat verkerende monument en de verplaatsing ervan vanaf
het kerkhof naar een prominentere plek ervoor. De restauratie is in 2011
uitgevoerd door A.C. Rijken en zonen te Koudekerke en op 21 oktober 2011
vond de onthulling van de gerestaureerde gedenknaald plaats op de nieuwe
locatie voor de begraafplaats aan de Biggekerksestraat.
13. OORLOGSMONUMENT OP DE OUDE
PLAATS
De volledige tekst op de
voet van het monument luidt als volgt:
"Ter
nagedachtenis van hen die in de oorlogsjaren 1940-1945 uit Koudekerke hun
leven lieten.
J. Leijnse no. 456, J. Verhage 521, P. Barentsen 512, P.C. v.d. Heijden
509, A. en M. Roose 515,516, A. Koole-Bosschaart 507, D. Joziassen no 517,
P.W. de Wijze 470, J.W. Barentsen 505, D., J. en M. de Steur 118,119,120,
J.G. v.d. Heijden Schieman 508, M. Jobse no. 520, D. Simonse 519, W. Kluijfhout
505, J.F. van de Ven 115, M. Meulmeester 510, M.S. Vreeke-Boogaard 511"
De ontwerper van de leeuw met wapenschild bovenop het monument is Philip
ten Klooster. De zuil eronder is ontworpen door de heer Klokke. De burgemeester
van Koudekerke heeft zich destijds ingezet voor de realisatie van het monument,
zo vroeg het college van B&W op 20 februari 1947 aan bouwmaterialenhandel
De Hoop uit Terneuzen een prijsopgave voor de bouw van het monument.
14. GERESTAUREERD OORLOGSMONUMENT
Ter
nagedachtenis aan de bevrijding en de gevallen soldaten is er bij de toeristenkerk
te Dishoek in 1995 door burgemeester A.C. de Bruijn nog een monument onthuld.
Het monument bestaat uit een groene 'Roll of Honour', met de namen van de
gesneuvelden, het embleem van het 47e Royal Marine Commando en daaronder
een groen gedenkplaatje waarop de volgende tekst staat:
"Under the command of Lt.Col. C.F. Philips D.S.O.
47 R.M. Commando made the assault landing through the gap in the dyke at
Westkapelle on 1st November 1944. The commando liberated the south-west
area from Zoutelande to the gap in the Nolle Dyke and captured the batteries
W11 and W4. The casualties among the 400 commandos were 34 killed and 82
wounded."
redactionele mededeling:
Het gehele hoofdstuk 1940-1944 zal in 2011 nog worden herzien. Hier ziet u een voorlopige
weergave van de nu bekende informatie over deze periode. Voor zover mogelijk is de getoonde
informatie gecheckt op juistheid, later worden de onderdelen beter/logisch geordend. Uiteraard
staat het u vrij om op de behandelde onderwerpen te reageren of aanvullende informatie aan
te dragen. U kunt contact opnemen via het contactformulier op de website
(zie grijze menubalk bovenaan).
bronvermelding:
tekst: Sjoerd de Nooijer
afb. 1: Beeldbank ZB (54279)
afb. 2: Riuns Luijk en Sarie Boone
afb. 3: Riuns Luijk en Sarie Boone
afb. 4: archief J. Roose
afb. 5: internet
afb. 6-11: archief J. Roose
afb. 12: Henk Schipper
afb. 13-15: Sjoerd de Nooijer
geraadpleegde bronnen:
- M.P. Dieleman, Burgemeester J.L.Dregmans rapporteert, 2004
- Pel, J.Z.S., Chirurgijns, doctoren, heelmeesters en artsen op het eiland Walcheren 1700-2000, Middelburg, 2006
- Zeeuwse Bibliotheek (ZB)
- Riuns Luijk en Sarie Boone
- dhr. H.J. van Doorn
- Henk Schipper
- Jan Verhage
toelichting afbeelding 1:
luchtfoto van 13 oktober 1944, een half jaar voor de inundatie met Koudekerke en omgeving. Duidelijk zichtbaar is de kleinschalige verkavelingsstructuur en de door de bezetter aangelegde tankgracht ten noorden en oosten van Koudekerke.
voetnoot 1:
bron: Chirurgijns, doctoren, heelmeesters en artsen op het eiland Walcheren 1700-2000
