Weliswaar is
de geschiedenis van de
kerk op het Dorpsplein al reeds eerder aan bod gekomen. Gezien de actualiteiten
rondom de mogelijke sloop van de consistorie uit 1911 (in 2009 en 2010)
is besloten de bouw van dit bijzondere bouwwerk toch in dit hoofdstuk bij
de periode waarin het tot stand is gekomen te behandelen. Want wat maakte
dit bouwwerk zo bijzonder dat het, het behouden waard is?
Bij een grote verbouwing in 1911 werd de oude consistorie (aanbouw) tegen
de kerk op het Dorpsplein te Koudekerke iets verhoogd door het aanbrengen
van een brede kooflijst met fantasiepinakels. Verder werden de ramen nog
neogotischer gemaakt dan ze al waren en kreeg ook de zijkant dergelijke
ramen. De muur tussen de consistorie en het brandspuithuis werd doorgebroken
en beide ruimtes werden samengevoegd. De deur werd daarbij veranderd in
een raam. Tot slot kreeg het gebouw een witte verflaag en werden de pilasters
en enkele andere gevelonderdelen blauw geschilderd. In de vensters werd
gekleurd glas aangebracht. Het resultaat was een nogal wonderlijke combinatie
van een soort neoclassicistische en neogotische elementen.
Vanuit het nabijgelegen Biggekerke werd met een jaloers oog gekeken naar
de feestelijke consistorie van Koudekerke. Men wilde daar ook wel zo een
paleisje hebben. Dat kwam er inderdaad. De Maatschappij tot Bevordering
der Bouwkunst die in 1912 haar bedenkingen uitte over deze nieuwe consistorie
merkte op, met Koudekerke in gedachten, dat “meermalen
dorpen ontsierd worden door pronkerige nieuwbouwen, daar deze geen goed
landelijk karakter bezitten”. Dat gebouw is alweer jaren geleden
gesloopt en vervangen door een wat neutraler vormgegeven consistorie aan
het andere eind van de kerk. In 1915 werd de gemeente Koudekerke voor f
1.000,- eigenaar van de kerk op het Dorpsplein.
In 2009 werden plannen bekend die de sloop van de consistorie inhielden
zodat op deze plek een modernere en grotere ruimte kon worden gerealiseerd.
Vooral de moderne architectuur van de geplande nieuwbouw en het feit dat
hiervoor een voor Walcheren uniek bouwwerk gesloopt zou moeten worden stuitten
de bezwaarmakers tegen de borst. Tegen het plan is destijds met succes bezwaar
gemaakt waarna het plan werd afgeblazen en vervangende nieuwbouw werd gepland
op de plaats waar vroeger kleuterschool De Klimop stond. Hierdoor is de
consistorie uit 1911 van Koudekerke voorlopig van de slopershamer gered.(1)
Elders op Koudekerks grondgebied, om precies te zijn in het buurtschap 't
Zand werd in deze periode een hele nieuwe kerk gebouwd. Het Evangelisatiegebouwtje
op 't Zand bleek in een groeiende behoefte te voorzien, want al spoedig
na de bouw in 1898, moest de kerkvoogdij beslissen tot het uitbreiden van
het gebouw om zodoende meer zitplaatsen te creëren. Dit gebeurde niet
gelijk, echter toch bleef dit deel van de kerkelijke gemeente groeien, waardoor
uiteindelijk toch het besluit werd genomen om naast het gebouw een nieuwe
kerk te bouwen en de grond daarvoor aan te kopen. De kerkvoogdij der Ned.
Herv. Kerk te Koudekerke had bij de gemeenteraad van Middelburg een verzoek
ingediend om aan haar te verkopen de zogenaamde 'burgerweide' op 't Zand
gelegen in de gemeente Koudekerke, maar eigendom van de gemeente Middelburg,
om aldaar een kerkgebouw te stichten. Op 27 december meldt de gemeente naar
aanleiding van dit verzoek dat zij bezig is met het opstellen van een rapport
dat de wenselijkheid van annexatie door Middelburg van 't Zand onderzoekt.
Blijkbaar werd de grond toch verkocht, want op 27 februari 1914 werd door
de kerkvoogden der Ned. Herv. gemeente te Koudekerke in de pastorie te Koudekerke
de aanbesteding georganiseerd van de bouw van een kerk op 't Zand, aan de
straat die destijds als 'Oude Breskens' werd aangeduid. Architect was de
heer Baljeu uit Middelburg. Het gebouw was geraamd op f. 12177,-. Laagste
inschrijver was A. Hanewinkel te Vlissingen voor f 11.750,-. Het werk werd
echter opgedragen aan de van 't Zand afkomstige heer J. Groenenberg voor
f. 11.888,-(2)
2. INTERIEUR NIEUWE
KERK OP 'T ZAND
3. NIEUWE KERK OP 'T ZAND
De nieuwe kerk kreeg een
omvang van circa twintig bij tien meter en een hoogte van zo'n zeven meter.
Aan de voorzijde bevinden zich twee ongelijke torentjes, waarvan de hoogste
een klok bevat. De aanvoer van bakstenen uit België stagneerde vanwege
de Eerste Wereldoorlog waardoor werd besloten de linker toren lager gehouden
en deze later alsnog op te hogen. Dat is echter nooit gebeurd.
Boven de ingang was een romaans venster van gekleurd glas-in-lood aangebracht.
Tussen het raam en de ingang werd een steen ingemetseld met de volgende
woorden uit Joh. 11:28 "De Meester is daar, Hij
roept U". In de zijgevels werd ook deuren aangebracht. Via de
hoofdingang kwam men binnen via een klein portaal recht tegenover de preekstoel,
die in een nis stond aan de andere korte zijde van de kerk. Daar bevond
zich ook de consistoriekamer. De kerk bood plaats aan 400 personen. In het
midden zaten aanvankelijk de vrouwen en aan beide zijden de mannen op houten
banken. Boven de entree was een galerij aangebracht waar ook nog enkele
houten banken waren geplaatst. Zowel de banken beneden als die op de galerij
waren oplopend geplaatst zodat iedereen de predikant kon zien. In de kerk
lag een terrazzo vloer en voor avonddiensten werden 40 'gaspitten' aangebracht.(3)
Op 7 december 1914 werd de nieuwe kerk ingewijd door ds. Frans Postma, de
opvolger van ds Hijmans. Ds. Postma preekte in die jaren bij toerbeurt in
het dorp en op 't Zand, afwisselend 's morgens en 's middags. De oorspronkelijke
straatnaam Oude Breskens, waarvan de veldnaam 't Vuile Bresje' werd afgeleid,
werd na de opening van de kerk veranderd in Kerkstraat. Bij de inundatie
aan het eind van de Tweede Wereldoorlog kwam de kerk diep in het zoute water
te staan en werd het dak door granaatvuur verwoest. De moedergemeente (Koudekerke)
kon beschikken over gelden voor de algehele restauratie. Echter doordat
de dochterkerk de moederkerk ontgroeide werd bij de grenswijziging van de
burgerlijke gemeente Koudekerke ook de kerkelijke gemeentegrens verlegd
en viel de kerk op 't Zand buiten het Koudekerkse grondgebied. Lees
verder.
redactionele mededeling:
Enkele delen van het hoofdstuk 1900-1940 worden in 2012 herzien. Hier ziet u een voorlopige
weergave van de nu bekende informatie over deze periode. Voor zover mogelijk is de getoonde
informatie gecheckt op juistheid, later worden de onderdelen beter/logisch geordend. Uiteraard
staat het u vrij om op de behandelde onderwerpen te reageren of aanvullende informatie aan
te dragen. U kunt contact opnemen via het contactformulier op de website
(zie grijze menubalk bovenaan).
bronvermelding:
tekst: Sjoerd de Nooijer
afb. 1: Kees van Noppen
afb. 2: beeldbank ZA HTAM-A-1020
afb. 3: Bob van der Weel
geraadpleegde bronnen:
- Martin van de Broeke
- Kees van Noppen
- Bob van der Weel
- H. Grootjans, Nederlands Hervormde Gemeente Koudekerke 1583-1983
- Zeeuws Archief (ZA)
- www.krantenbankzeeland.nl
